Nu duidelijk is dat meldingen over ongewenst gedrag ook klokkenluidermeldingen kunnen zijn, zijn we nieuwsberichten gaan verzamelen over ongewenst gedrag. Het zijn er nogal wat en we claimen niet eens volledig te zijn. De vraag dringt zich op: wat is er aan de hand in werkend Nederland? Is er meer ongewenst gedrag dan vroeger? Komt het eerder naar buiten? Wordt het minder getolereerd? Zou de Wet bescherming klokkenluiders daar iets mee te maken kunnen hebben? Een bloemlezing aan de hand van een aantal sectoren.
De overheid
Volgens het Huis voor klokkenluiders voerde de zorgsector in 2023 duidelijk de boventoon bij het aantal adviesverzoeken aan het Huis. Personeelstekorten spelen daarbij vermoedelijk een rol. Met uitzondering van de klokkenluider bij het Sint Anna Ziekenhuis in Geldrop is daar bij ons weten niet veel van in het nieuws gekomen. Wel kwam het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) zelf slecht in het nieuws. Uit onderzoek van het FD rees in februari het beeld op dat er bij drie directies van VWS sprake is van een onprofessioneel, giftig werkklimaat en ongewenst gedrag. Volgens een onderzoek dat het Ministerie zelf heeft laten uitvoeren voelt echter 82% van de medewerkers op het Ministerie zich veilig. Zouden die andere 18% soms bij de directies werken die het FD heeft onderzocht?
In juni concludeerde vakbond FNV na een onderzoek dat op het Ministerie van Justitie en Veiligheid de werkvloer niet veilig is. Bijna 2.000 ambtenaren vulden een enquête in, waarbij de helft aangaf het afgelopen jaar te maken te hebben gehad met grensoverschrijdend gedrag. Dat zijn zo’n 1.000 medewerkers.
In september publiceerde de Algemene Rekenkamer een rapport over integriteit en de meldcultuur bij de rijksoverheid na een enquête onder 4.500 rijksambtenaren. Volgens de president van de Rekenkamer is een van de schokkende conclusies dat twee keer zoveel rijksambtenaren eerder geneigd zijn om vermoedens van integriteitsschendingen niet te melden dan om dat wel te doen. De reden daarvoor is dat 30-40 procent van de niet-melders aangeeft dat het melden niet veilig voelt. Daarnaast heeft 45 procent er geen vertrouwen in dat hun melding goed wordt afgehandeld.
Begin november verscheen er een artikel op de voorpagina van NRC over “een schrijnend beeld” van racisme onder rijksambtenaren. Een vijftigtal rijksambtenaren met een migratieachtergrond vraagt daarin minister Uitermark van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties om dringend “structurele maatregelen” te treffen tegen “institutioneel racisme, discriminatie en etnisch profileren binnen de rijksoverheid”. Ze geven aan op hun werk dagelijk geconfronteerd te worden met racisme. De ondertekenaars willen anoniem blijven, maar NRC heeft er een aantal gesproken. Volgens het artikel bleek al uit eerdere personeelsenquetes en onderzoek dat er problemen zijn op dit vlak bij de rijksoverheid. Ook wordt gevreesd dat er onder de huidige rechtse regering er minder aandacht voor racisme zal zijn.
Dit werd de volgende dag verder geïllustreerd door een brandbrief die op het Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat namens 175 ambtenare aan Minister Chris Jansen werd gestuurd. De minister had eerder aangegeven dat hij als privépersoon achter de ‘minder Marokkanen’ uitspraak van zijn partijleider Geert Wilders bleef staan, een uitspraak waar Wilders voor is veroordeeld. Dit zou geleid hebben tot een onveilig werkklimaat en een onveilige sfeer.
Ontnuchterende berichten. Maar geen verrassing voor De Integriteitscoördinator. Eerder schreven wij al over de meldcultuur bij met Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie. En twee jaar geleden schreven we dat er in de jaarraportage Rijk wel erg weinig klokkenluidermeldingen worden geregistreerd. Het aantal gemelde integriteitsschendingen volgens de rapportage in 2023 (695) is nog niet zo vreemd en ligt dicht bij de voor de EU gangbare 0,5 melding per 100 medewerkers. Wel uitzonderlijk is dat er van al die 695 meldingen maar 7 aangemerkt zijn als vermoeden van een misstand en er slechts in 1 geval een misstand is aangetoond. In het bedrijfsleven wordt zo’n 50% van de meldingen uiteindelijk bewezen verklaard.
En het rommelt niet alleen bij de rijksoverheid. Eerder schreven wij al een artikel over klokkenluiders bij de gemeente Rotterdam. In augustus 2024 zorgde de uitkomst van een rapport over racisme, discriminatie, seksueel grensoverschrijdend handelen, pestgedrag en buitensporig geweld bij het Basisteam Centrum van de Rotterdamse politie voor de nodige opschudding. Het had de nodige personele consequenties.
En ook in Amsterdam is niet alles koek en ei. Op 4 juli berichtte NRC dat meer dan de helft van de ambtenaren van de Gemeente Amsterdam het afgelopen jaar ongewenst gedrag ervoer.
De media-sector
Na de meldingen over misstanden bij The Voice, De Wereld Draait Door en Studio Sport werd er een onderzoekscommissie ingesteld om het gedrag en cultuur bij de omroepen te onderzoeken. In februari publiceerde deze commissie-Van Rijn het rapport ‘Niets gezien, niets gehoord en niets gedaan’, met een plan voor een verbetering van de sociale veiligheid. Volgens Mariëtte Hamer, de regeringscommissaris seksueel overschrijdend gedrag, was het plan hoopgevend, maar niet concreet genoeg.
In maart berichtte het FD vervolgens dat de algemeen directeur van de NOS opstapt na berichtgeving dat hij signalen over misstanden bij het programma De Wereld Draait Door gemist zou hebben.
In dezelfde maand meldde het FD dat de hoofdredacteur van omroep WNL, tevens actief als bestuurder bij de omroep, tijdelijk op non-actief was gesteld na meldingen over pestgedrag, intimidatie en zwangerschapsdiscriminatie. Uit het rapport van de commissie-Van Rijn viel al af te leiden dat er wat aan de hand was bij WNL. Na een onderzoek door KPMG kwam de Raad van de Toezicht tot de conclusie dat de betreffende persoon niet meer terug zou komen als hoofdredacteur, maar wel als bestuurder. Daar ontstond dusdanig veel commotie over, dat hij nu definitief is opgestapt. Of hij wel terug kan komen als bestuurder wordt nog besproken.
Naar aanleiding van het rapport-Van Rijn gaf ook de NTR opdracht tot een onderzoek naar de werkcultuur. Dit onderzoek is vooralsnog gestopt na een datalek.
De cultuur-sector
Ook de cultuursector staat bekend als risicovol. In juni 2024 bleek uit een onderzoeksrapport dat er bij theaterorganisatie Likeminds een ‘breed gedragen’ patroon was van grensoverschrijdend gedrag. Een maand later kwam het ITA (Internationaal Theater Amsterdam) in opspraak wegens grensoverschrijdend gedrag en een angstcultuur. En ook bij de Nationale Opera was er sprake van ongewenst gedrag.
De academische wereld
Op 2 maart 2024 verscheen een artikel in NRC over intimidatie, pestgedrag en racisme bij de TU Delft. Omdat het bestuur verzuimde de problemen aan te pakken is er volgens de Onderwijsinspectie sprake van „wanbeheer”, het zwaarste oordeel dat ze kan geven. De universiteit dreigde vervolgens de inspectie voor de rechter te slepen wegens onjuistheden en een slechte onderbouwing, maar zag daar uiteindelijk onder interne druk vanaf.
Een maand later publiceerde het universiteitsblad Delta van de TU Delft een artikel over sociale onveiligheid op de TU en werd vervolgens gedwongen om dit offline te halen.
De reacties van de universiteit op beide gebeurtenissen zijn op zich al een goede illustratie van de beschreven cultuur.
Volgens het gewraakte artikel in het universiteitsblad zou het College van Bestuur op straffe van „arbeidsrechtelijke maatregelen” vijftien medewerkers het zwijgen opgelegd hebben, nadat zij bij een externe vertrouwenspersoon melding hadden gemaakt van problemen met de directeur van een universiteitsafdeling. Dit roept de nodige twijfels op over de structuur en cultuur rond meldingen op de TU. Niet alleen bij De Integriteitscoördinator, maar ook bij de Onderwijsinspectie. Deze verzocht de TU een verbeterplan in te dienen. In juli gaf de inspectie aan dat deze plannen nog geen voldoende krijgen. Volgens het FD heeft de inspectie er weinig vertrouwen in dat het College van Bestuur het geconstateerde wanbeheer adequaat gaat aanpakken.
Het rommelt echter niet alleen in Delft. Ook de Radboud Universiteit in Nijmegen was in het nieuws vanwege honderden meldingen van ongewenst gedrag. Daarvan werden er uiteindelijk maar 7 ingediend, waarvan er één terecht werd bevonden. Dat zijn ontnuchterende aantallen. Het verbaasde ons dan ook niet dat de ombudsfunctionaris onlangs besloot op te stappen. Sowieso is het natuurlijk vreemd dat de universiteit een ombudsfunctionaris met beperkte bevoegdheden heeft aangesteld en geen onafhankelijke integriteitscoördinator, die meldingen ontvangt en opvolgt, zoals de Wbk voorschrijft.
Vorig jaar schreven wij al een artikel over een klokkenluidster bij het Leids Universitair Medisch Centrum. Het ging hier om fraude met onderzoeksgelden van de EU. Op 25 april 2024 diende zich een nieuwe zaak aan in Leiden toen bekend werd dat de Universiteit een ontslagprocedure startte tegen een hoogleraar wegens ongewenst gedrag. Later bleek dat er 19 meldingen zijn ontvangen van onder meer langdurig wangedrag, waaronder discriminatie, manipulatie, schreeuwen en pesten door een vooraanstaand archeoloog. De kwestie bleek al jarenlang te spelen.
Op 5 juli 2024 spreekt Rianne Letschert, voorzitter van het College van Bestuur van de Universiteit Maastricht, zich uit. Mariëtte Hamer had gesignaleerd dat het aantal meldingen van ongewenst gedrag aan universiteiten in vier jaar tijd is verdubbeld. Het is het ‘topje van de ijsberg’, zegt ze. In mei 2024 constateerde de Onderwijsinspectie dat 55 procent van de ondervraagde universiteitsmedewerkers aangeeft de afgelopen twee jaar ongewenst gedrag te hebben ervaren en 34 procent meldt discriminatie.
De jaren hiervoor kwamen er ook met regelmaat rapporten en incidenten naar buiten over zich misdragende hoogleraren, bange promovendi en intimidatie op de werkvloer. Waarom blijft ongewenst gedrag op de universiteiten zo’n hardnekkig probleem? Trainingen in leiderschap en een standaarddraaiboek bij meldingen moeten gaan helpen. Letschert wil nu doorpakken met een landelijk plan. ‘Ik werk al jaren in de academische wereld en ik zie dat de drempel om ongewenst gedrag te melden naar beneden is gegaan en dus komt er veel naar buiten. Dat is positief ‘…’De vrijblijvendheid om hier meer werk van te maken, moet eraf. We moeten leiderschap op onze universiteiten nu echt eens serieus gaan nemen’, aldus Letschert.
Het is onze indruk dat dit breder speelt dan in de academische wereld, de cultuur- en mediasector en de rijksoverheid. We vinden het moeilijk om te beoordelen of ongewenst gedrag vaker voorkomt dan voorheen. Het beeld dat uit deze bloemlezing opkomt is wel dat ongewenst gedrag minder wordt getolereerd, de drempel om te melden lijkt te zijn gedaald en dit vraagt nogal wat van het leiderschap.
Het opzetten van goede meldprocedures is een goede start, maar nog belangrijker is een open, integere cultuur en de vraag hoe het leiderschap met de meldingen omgaat en bespreekbaar maakt.
Contacteer ons gerust als je hier meer over wilt weten.
