Onlangs oordeelde de rechtbank in Rotterdam dat de Raad van Toezicht (RvT) van het Nederlands Fotomuseum ernstig verwijtbaar had gehandeld door zijn directeur-bestuurder Birgit Donker te ontslaan zonder geldige ontslagreden. Het Fotomuseum moest een rectificatie publiceren en verspreiden en haar een schadevergoeding van EUR 400.000 betalen. Dat is een groot bedrag voor dit museum. Nog afgezien van alle kosten van de onderzoekers en de juridische ondersteuning.
Signalen van medewerkers
Wat ging hieraan vooraf? Naar verluid had de RvT in juni 2025 signalen gekregen van een aantal medewerkers over sociale onveiligheid. Zij zouden onder druk zijn gezet om de uitslag van een medewerkersonderzoek te beïnvloeden. Daarnaast zou de directeur informatie hebben achtergehouden. Naar aanleiding hiervan werd de directeur geschorst en werd haar de toegang tot haar email ontnomen. Nadat de RvT zelf onderzoek had gedaan naar deze signalen werd Donker ontslagen, waarop ze naar de rechter stapte.
De rechter oordeelde onlangs dat het ontslag onterecht was. Eerder waren er namelijk al zes externe onderzoeken uitgevoerd, die geen van allen wezen op problemen in de bedrijfscultuur. De RvT was altijd lovend geweest over het functioneren van Donker. Er was slechts één functioneringsgesprek geweest, in 2021, en dat was heel positief.
Na het ontslag werd er een extern onderzoeksbureau aangesteld. De rechter oordeelde dat het onderzoeksrapport van dit bureau onvoldoende objectief was, vanwege een suggestieve presentatie en vraagstelling, en onvoldoende met feiten onderbouwd. Het bewijsmateriaal dat de RvT verder claimde te hebben werd niet gedeeld met de rechtbank vanwege privacyredenen. Ook is volgens de rechter niet vast komen te staan dat er informatie werd achtergehouden.
De rechter wilde niets afdoen aan de beleving van sommige werknemers m.b.t. de directieve leiderschapsstijl, de hoge werkdruk en de ingrijpende maatregelen die door Donker waren genomen. Bij sommige medewerkers en oud-medewerkers was er daardoor wel weerstand tegen de bestuurder. Een ander deel had er echter juist waardering voor. Volgens de rechter had het bestuur andere maatregelen moeten nemen dan het ontslag. Ook vindt de rechter het kwalijk dat Donker geen toegang meer kreeg tot haar emails, zodat zij zich niet goed kon verdedigen tegen de beschuldigingen.
Wat ging hier mis?
Het omgaan met al dan niet anonieme meldingen over sociale onveiligheid vraagt de nodige kennis, kunde en ervaring. Dit maakt vaak geen onderdeel uit van het profiel waarop toezichthouders en bestuurders worden geselecteerd. Het komt nogal eens voor dat een RvT/RvC in een paniekmodus schieten als er meldingen binnen komen en overhaaste besluiten nemen.
Maar dat hoeft niet te gebeuren. De Europese en Nederlandse wetgever hebben hier namelijk al een oplossing voor. Het Fotomuseum had in 2024 44 betaalde medewerkers en daarnaast nog 12 vrijwilligers en stagiaires. Als de vrijwilligers en stagiaires een onkostenvergoeding kregen en aanwijzingen moesten opvolgen, wat zeer waarschijnlijk het geval was, dan waren er volgens de definitie uit de Wet bescherming klokkenluiders meer dan 49 medewerkers. Het Fotomuseum was dus wettelijk verplicht om een onafhankelijke/onpartijdige persoon aan te wijzen die meldingen van klokkenluiders ontvangt, opvolgt en het centrale meldregister beheert. Dit is een wettelijke verplichting. Maar het is sowieso een goed idee.
Het is namelijk juist deze persoon die de Raad van Toezicht kan adviseren en begeleiden in het proces rond meldingen. Deze persoon:
- Bewaart de rust. Het is juist goed als er meldingen zijn; dat is geen enkele reden tot paniek.
- Houdt het contact met de al dan niet anonieme melders, stelt aanvullende vragen en informeert hen over de voortgang met betrekking tot hun melding.
- Adviseert de bestuurders en toezichthouders over de omgang met de melder(s) en de omgang met de beschuldigde.
- Doet een vooronderzoek om te bepalen of er voldoende concrete aanwijzingen zijn om een onderzoek te starten.
- Adviseert de RvT over allerlei mogelijke interventies, waaronder mediation, coaching en de verschillende typen onderzoek.
- Adviseert bij het formuleren van de onderzoeksvraag en de selectie van het onderzoeksbureau.
- Bewaakt het proces van hoor en wederhoor.
- Kent het verschil tussen een directieve leiderschapsstijl en sociale onveiligheid, hoewel dit in de praktijk nu ook weer niet altijd even gemakkelijk is.
Het is duidelijk dat het Fotomuseum wel zo’n integriteitscoördinator had kunnen gebruiken.
De Governance Code Cultuur
In een achtergrondartikel over de zaak haalt NRC aan dat vlak vóór de gerechtelijke uitspraak de nieuwe Governance Code Cultuur werd gepresenteerd. Ook het Huis voor Klokkenluiders besteedde hier aandacht aan op LinkedIn. Biedt deze een oplossing voor dit soort situaties?
In de code staat dat iedereen binnen de organisatie terecht kan bij de externe vertrouwenspersoon met vermoedens van misstanden en onregelmatigheden.
Welnu, het Fotomuseum had een externe vertrouwenspersoon aangesteld. Deze kan steun en informatie geven. Dat is zeer waardevol, dat bevelen wij ook van harte aan, maar het is niet genoeg. Daarnaast moet er ook een onafhankelijke/onpartijdige persoon zijn die meldingen ontvangt en opvolgt.
Vervolgens staat in de code dat er een aanspreekpunt moet komen binnen de Raad van Toezicht (RvT) in geval van onregelmatigheden binnen het bestuur of de raad van toezicht. Maar is dit lid van de RvT voldoende onpartijdig en onafhankelijk als er een melding komt over de RvT? En wat als er een melding komt die geen betrekking heeft op het bestuur of de RvT? Is er binnen de RvT iemand met voldoende kennis en ervaring om meldingen goed te behandelen? Of zou deze persoon zich moeten laten bijstaan door een kundig persoon in deze?
Inmiddels zijn er talloze voorbeelden, met name ook in de culturele sector, waar dit niet goed is gegaan. Het ziet er niet naar uit dat deze nieuwe Governance Code Cultuur hier voldoende soelaas gaat bieden. Ook bij het Fotomuseum ging het juist mis toen de RvT de signalen zelf ging behandelen.
Heeft uw RvT/RvC al een onafhankelijke/onpartijdige persoon voor de meldingen aangesteld? Wij denken graag met u mee. Contacteer ons via www.deintegriteitscoordinator.nl of stuur een email naar info@deintegriteitscoordinator.nl .
