Op 14 april 2022, een week voor het debat in de Tweede Kamercommissie, diende Kamerlid Pieter Omtzigt een initiatiefnota in. Het is een voorstel om het melden van misstanden aan te moedigen en de bescherming van klokkenluiders te verbeteren. In de nota benadrukt Omtzigt het immense belang van klokkenluiders voor de rechtsstaat, aangezien zonder klokkenluiders vele gevallen van corruptie, fraude, mensenrechtenschendingen en andere misstanden nooit aan het licht zouden komen. Hij vindt dat het huidige wetsontwerp echter te weinig bescherming biedt voor klokkenluiders. Daarom heeft hij vijftien voorstellen ter verbetering ingediend. De belangrijkste luiden als volgt:

  1. Volgens de huidige wetgeving worden klokkenluiders beschermd als er sprake is van een misstand waarbij het maatschappelijk belang in het geding is. Omtzigt stelt voor om het criterium van ‘maatschappelijk belang’ te schrappen. Hier zijn wij het volledig mee eens. Ook in andere EU landen zien we dat klokkenluiders, die een melding maken over inbreuken op de nationale wetgeving en serieus wangedrag, beschermd worden. Over de exacte formulering zal nog wel een debat volgen.
  1. Melders mogen niet benadeeld worden als zij een melding hebben gemaakt. De bewijslast hiervoor wordt omgedraaid en komt bij de werkgever te liggen: deze moet aantonen dat er geen sprake was benadeling. Omtzigt wil hieraan toevoegen dat de omkering van de bewijslast ook van toepassing moet zijn op het aantonen van de benadeling, bijvoorbeeld in het geval dat iemand claimt ziek te zijn geworden vanwege onveilige arbeidsomstandigheden, en op het bejegeningsonderzoek door het Huis voor Klokkenluiders.
  1. Daarnaast moet het mogelijk worden om anoniem te melden. Het is belangrijk om zo veel mogelijk meldingen te ontvangen, ondanks dat het soms moeilijker is om anonieme meldingen te onderzoeken. De Minister gaf in april aan dat zij hierbij technische problemen voorziet. Deze stellingname is voor ons onbegrijpelijk; veilige technische oplossingen hiervoor bestaan al jaren en worden ook al jaren gebruikt door buitenlandse overheden.
  1. Omtzigt is er een voorstander van dat het Huis voor Klokkenluiders onafhankelijk van het Ministerie van Binnenlandse Zaken opereert. Dit externe meldkanaal moet onafhankelijk van de overheid functioneren. Dit is des te belangrijker als de melding gaat over het handelen van de overheid.
  1. Er moeten afschrikwekkende sancties komen voor werkgevers die klokkenluiders benadelen of die, in strijd met de wet, geen of een onjuiste interne meldprocedure hebben opgesteld. Het opleggen van deze sanctie moet publiekelijk bekend worden gemaakt. Er kan ook gedacht worden aan strafrechtelijke vervolging van rechtspersonen en bestuurders die klokkenluiders benadelen en/of persoonlijke aansprakelijkheid voor personen die melders benadelen.
  1. Zorg daarbij voor toezicht op de interne en externe meldkanalen. Bijvoorbeeld door de arbeidsinspectie. Op dit moment ontbreekt dit volledig. En aangezien het Huis voor Klokkenluiders in de praktijk niet altijd even goed heeft gefunctioneerd, moet er ook toezicht komen op het Huis.
  1. Verder dient er een fonds te komen voor onder andere psychosociale ondersteuning en juridische bijstand van klokkenluiders. Dit fonds kan bijvoorbeeld gevoed worden door boetes aan organisaties die zich niet houden aan de Wet Bescherming klokkenluiders.
  1. Op dit moment wordt er een uitzondering gemaakt voor het melden van geheime informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Omtzigt stelt voor om een apart meldkanaal op te zetten voor het melden van geheime (staats)informatie.
  1. Verbied ook het afluisteren of onderscheppen van meldingen van klokkenluiders. In de praktijk is gebleken dat dit gebeurt. Het is des te opmerkelijker dat in het huidige Nederlandse wetsontwerp niets staat over de beveiliging van meldkanalen, terwijl dit volgens de Europese richtlijn wel verplicht is. Zie ook ons artikel over de beveiliging van het meldkanaal.
  1. Herformuleer het verbod op zwijgbedingen. Verbied benadeling van familieleden van melders ook buiten de werk gerelateerde sfeer, alsmede personen die ten onrechte als klokkenluider worden gezien en organisaties die zich inzetten voor klokkenluiders.

De Integriteitscoördinator onderschrijft alle 15 punten uit de initiatiefnota van Omtzigt. Het is een goed onderbouwd stuk, dat het lezen waard is. Helaas missen we nog een paar punten die wij eerder al hebben aangekaart in onze wensenlijst voor de wet bescherming klokkenluiders, namelijk een verschoningsrecht voor integriteitscoördinatoren en een coördinerende rol voor het Huis voor Klokkenluiders bij externe meldingen.

De nota is door de andere fracties in de Tweede Kamer en door de minister overwegend positief ontvangen. De minister gaf aan dat zij haar reactie op de initiatiefnota en de volgende nota van wijziging tegelijkertijd naar de Kamer wil sturen. Hier komen we in de volgende nieuwsbrief op terug.

Samen met Femke Heijmans, die ook meegewerkt heeft aan de initiatiefnota, heeft Pieter Omtzigt nog een interessant artikel gepubliceerd in de NRC. Ook dit is een pleidooi voor een betere bescherming van klokkenluiders.

Pieter Omtzigt