De gratis rechtsbijstand melders blijkt nuttig te zijn, maar kan ook nog een stuk beter, blijkt uit de evaluatie rechtsbijstand voor melders.
Melders van een vermoeden van een misstand kunnen sinds begin 2024 kosteloze rechtsbijstand en mediation krijgen na een doorverwijzing van de afdeling Advies van het Huis voor Klokkenluiders (Huis). De regeling is in eerste instantie opgezet voor een periode van vier jaar. Onlangs is de regeling geëvalueerd door de KWINK groep.
Tegelijk is er gratis psychosociale ondersteuning, zie ons artikel over de evaluatie gratis psychosociale ondersteuning voor melders.
Evaluatie
Het doel van de voorziening is vooral het verlagen van de drempel om te melden en het versterken van de rechtsbescherming van melders. Volgens de onderzoekers van de KWINK groep is de regeling ingesteld naar aanleiding van de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders in 2020 (door de KWINK groep). Echter, de EU-richtlijn ter bescherming van klokkenluiders schrijft ook voor dat melders ondersteund moeten worden door middel van gratis (juridisch) advies, rechtshulp, psychologische bijstand en financiële ondersteuning. Ons inziens is dit laatste aspect overigens grotendeels genegeerd door opeenvolgende regeringen.
De subsidieregeling is primair bedoeld voor klokkenluiders, na doorverwijzing door de afdeling Advies van het Huis. Daarbij schat de adviseur onder meer in of er wel of niet sprake is van een mogelijke misstand en of juridische bijstand of mediation gewenst is. Men krijgt dan een zogenaamde ‘verwijzingsbrief’. Hier wordt steeds vaker gebruik van gemaakt, hoewel de aantallen nu ook weer niet overweldigend zijn. Begin 2026 stond de teller op 27 gematchte aanvragen; in deze gevallen heeft een melder inderdaad gebruik kunnen maken van gratis rechtsbijstand door een advocaat. Betrokken derden en personen die een melder bijstaan kunnen ook gebruik maken van de faciliteit. Uit het rapport blijkt niet of dit ook daadwerkelijk gebeurt.
De organisatie van de rechtshulp en mediation is momenteel belegd bij de Raad voor Rechtsbijstand (Raad). Deze is daarvoor aangewezen, omdat de Raad ervaring heeft met vergelijkbare regelingen. De Raad verzorgt de matching met de aangesloten advocaten en mediators. Volgens de KWINK groep functioneert deze regeling grotendeels als beoogd. Zij constateert echter ook twee belangrijke knelpunten, namelijk:
- De matching lukt niet altijd direct, er zijn soms meerdere pogingen nodig. Advocaten en mediators nemen een zaak niet altijd aan. Enkele melders hebben meer dan tien advocaten benaderd voordat ze een advocaat vonden die hen wilde bijstaan. Dit is een vervelend en emotioneel zwaar proces, omdat ze steeds opnieuw hun verhaal moeten vertellen en dat ten koste gaat van de melder.
- De advocaten geven aan dat de hoogte van de vergoeding onvoldoende aansluit bij de gevraagde tijdsinvestering. Oftewel: het toegewezen budget is nogal klein. De klokkenluiderszaken zijn vaak complex, langdurig en intensief. Enkele advocaten hebben expliciet aangegeven dat zij daarom hebben besloten om geen klokkenluiderszaken meer aan te nemen. Ook sommige melders ervaren dat de beperkte vergoeding doorwerkt in de behandeling van hun zaak. Zij vreesden bijvoorbeeld dat hun advocaat niet genoeg tijd aan hun zaak kon besteden.
Wij hebben dit soort geluiden ook wel gehoord van de klokkenluiders die wij van tijd tot tijd spreken.
Daarnaast geven de onderzoekers aan dat veel melders niet bekend zijn met het bestaan van de voorziening. Dat lijkt ons een derde knelpunt. De KWINK groep geeft verder aan dat de voorziening vaak pas in beeld komt wanneer de spanningen met de werkgever al zijn opgelopen. Daardoor ziet zij in de praktijk geen bijdrage van de voorziening aan het voorkomen of de-escaleren van conflicten. Mediation zou hieraan bij kunnen dragen, maar wordt via de voorziening nauwelijks gebruikt. Men constateert dat de regeling op zich wel bijdraagt aan de rechtsbescherming van melders.
Aanbevelingen
De onderzoekers komen vervolgens met een aantal aanbevelingen:
- Verbeter het matchingsproces tussen melders en advocaten en krijg beter zicht op de redenen waarom een match niet tot stand komt.
- Onderzoek de passendheid van de vergoeding voor advocaten en pas deze zo nodig aan.
- Vergroot de bekendheid en vindbaarheid van de voorziening.
Bij deze laatste aanbeveling tekenen de onderzoekers aan dat het vergroten van de bekendheid kan leiden tot een groter aantal adviesverzoeken aan het Huis. Het is daarbij goed om te weten dat de voorziening slechts voor een bepaalde periode is ingericht. Het moet voor de melders wel duidelijk zijn of en hoe deze regeling wordt doorgezet.
Het lijkt de KWINK groep tot slot belangrijk dat vertrouwenspersonen, vakbonden en andere partijen, die regelmatig als eerste in contact staan met potentiële melders, actief geïnformeerd worden over het ondersteuningsaanbod.
Uiteraard komt dit ook aan de orde in onze cursus ‘Wet bescherming klokkenluiders in de praktijk’, die binnenkort weer wordt gegeven. Zie de link voor meer informatie en het aanmeldformulier.
