Als grote voorstanders van collectieve actie bezochten wij op 30 juni en 1 juli 2022 voor de vierde keer de ‘International Collective Action Conference’ (ICAC) in Bazel. Niet alleen was het geweldig om veel internationale contacten weer eens live te ontmoeten, waaronder ook enkele partnerorganisaties van De Integriteitscoördinator, het was ook weer leerzaam.
De eerste keynote van de conferentie werd uitgesproken door Margaret Heffernan, de auteur van het boek ‘Wilful Blindness’. Haar boek is een aanrader; haar optreden was dat ook.
Wilful Blindness van Margaret Heffernan
Mevrouw Heffernan begon haar lezing met een anecdote uit het verleden. Bij een bedrijf waar zij als mentor van een bestuurder fungeerde, nam haar mentee het besluit om het bedrijf te verlaten, omdat één van de andere bestuursleden constant vrouwelijke personeelsleden seksueel lastigviel. Iedereen wist ervan maar besloot om de andere kant op te kijken of weg te gaan. Een typisch geval van ‘wilful blindness’. De mentee kon dit echter niet langer meer aanzien en wilde ook geen onderdeel meer uitmaken van een organisatie die dit tolereerde. Komt dit bekend voor?
In dit soort gevallen komt het vaak voor dat mensen niets doen, omdat ze het idee hebben dat er toch niets aan te doen is. Volgens Heffernan kom het vaak voor in hiërarchische organisaties met goed betaalde banen in een competitieve omgeving. Zeker als mensen ook nog lange werkuren maken, omdat ze hierdoor cognitief uitgeput raken. Er is altijd een mogelijkheid om iets te doen maar in de praktijk kiezen veel mensen ervoor om weg te kijken.
Uiteindelijk leidt dit tot gedemotiveerde, uitgeputte medewerkers die niet meer creatief zijn. De productiviteit daalt en er is minder innovatie. Dit kan overal voorkomen, in allerlei landen en allerlei sectoren, vaak met dramatische gevolgen. Margaret refereert hierbij ook aan de recente BBC-documentaire over de klokkenluiders bij de Verenigde Naties (kijktip!). Maar wat gebeurt er bijvoorbeeld als mensen geen aangifte meer doen bij de politie, omdat ze de politie niet meer vertrouwen? Wat als CEO’s niet meer bereid zijn te vertellen over de milieumaatregelen die ze hebben genomen, omdat ze bang zijn dat ze ergens op aangesproken worden wat niet helemaal 100% goed is gegaan. En er is altijd wel iets wat niet helemaal goed gaat.
Uit het ‘global risk rapport’ van het World Economic Forum blijkt dat ‘sociale cohesie’ als een steeds groter risico wordt gezien en het grootste risico na de klimaat-en milieu- gerelateerde risico’s. Dat is problematisch. Immers, als er geen sociale cohesie is, dan is het ook moeilijk om zaken te doen. Niet veel bedrijven staan bijvoorbeeld te springen om weer zaken te gaan doen in een land als Syrië.
Toch is Heffernan optimistisch ingesteld. En dat komt door de klokkenluiders, die besluiten om niet langer de andere kant op te kijken. Ze heeft dan ook uitgebreid onderzoek naar klokkenluiders gedaan.
Velen hebben het idee dat klokkenluiders vaak vrouwen zijn of mensen met een religieuze achtergrond. En dat ze vaak een beetje vreemd zijn. Uit haar onderzoek blijkt dat dit allemaal niet het geval is. Het zijn vaak juist hele gewone mensen. Het zijn de meest loyale medewerkers, die ervoor kiezen om de waarheid te vertellen, ongeacht de consequenties. En als er al een gemeenschappelijke factor valt te ontdekken, dan is dat wellicht dat veel melders opgegroeid zijn in een kleine gemeenschap, waar wat je doet er ook daadwerkelijk toe doet.
Margaret pleit er dan ook voor om klokkenluiders te zien als helden en niet als probleem veroorzakers. Ze geeft aan dat ze regelmatig lesgeeft in de ‘Giving Voice to Values’ methodiek (leestip!). Hier leren medewerkers onder andere dat er vele manieren zijn om een kwestie aan te kaarten.
Giving Voice to Values van Mary C. Gentile
Vaak horen we over de klokkenluiders waar het slecht mee afloopt. Echter, dit is slechts een klein percentage van het totale aantal meldingen. Zelden horen we over de zaken die goed aflopen, aangezien in dat geval het probleem opgelost wordt en niet naar buiten komt. In het voorbeeld waar Heffernan mee begon, besloot haar mentee uiteindelijk met zijn verhaal naar de CEO te stappen. Aangezien hij toch al van plan was om weg te gaan, had hij ook niet veel te verliezen. Het eindresultaat was dat de ‘pester’ werd ontslagen, en hij zelf werd gepromoveerd tot COO. Deze verhalen zouden vaker gedeeld moeten worden, al is het dan maar geanonimiseerd.
De volledige keynote speech van Margaret Heffernan is terug te kijken op YouTube. De aankondiging begint rond 7 minuut 30.
